Rysunek techniczny

Tu znajdziesz podstawowe informacje, które ułatwią Ci wykonanie szkicu lub rysunku wykonawczego np. projektowanej obudowy urządzenia. Więcej informacji i przykładów znajdziesz pod tym adresem.

Wymiary i kształt arkuszy rysunkowych

Formaty arkuszy przeznaczonych do wykonania rysunków technicznych są znormalizowane (PN-80/N-01612). Jako format zasadniczy przyjęto arkusz o wymiarach 297 x 210 mm i oznaczono go symbolem A4. Inne formaty (zwane podstawowymi) są wielokrotnymi formatu zasadniczego i oznaczone symbolami A3, A2, A1, A0.

Format Wymiary arkusza (mm)
A0 841 x 1189
A1 594 x 841
A2 420 x 594
A3 297 x 420
A4 210

Obramowanie

Ramka powinna być wykonana linią ciągłą w odległości 5mm od krawędzi arkusza.


Tabliczka rysunkowa

Tabliczkę rysunkową, umieszcza się w prawym dolnym rogu arkusza tak, aby przylegała do linii obramowania.

Linie rysunkowe

Rodzaje, wymiary i stosowanie linii rysunkowych określa Polska Norma PN-82/N-01616. Do wykonania rysunków technicznych maszynowych stosowana jest linia ciągła, kreskowa, punktowa, dwupunktowa, falista i zygzakowata. Poza tym wyróżnia się linie bardzo grube, grube i cienkie. Grubość linii należy dobierać głównie w zależności od wielkości rysunku. Dla arkuszy formatu A4 linia cienka powinna mieć ok. 0,25 mm grubości. Linia gruba powinna być trzykrotnie grubsza od cienkiej, a bardzo gruba dwukrotnie grubsza od grubej.

Linie kreskowe i punktowe powinny zaczynać się i kończyć kreskami. Linie kreskowe i punktowe powinny przecinać się i łączyć kreskami, załamania i wygięcia linii kreskowych i punktowych należy wykonać kreskami. W równoległych liniach kreskowych i punktowych położonych blisko siebie przerwy między elementami linii powinny być wzajemnie przesunięte. Dotyczy to także zygzaków w równoległych liniach zygzakowatych.

Poszczególne rodzaje i grubości linii rysunkowych stosujemy do:

  • Linia ciągła cienka służy do rysowania linii wymiarowych, pomocniczych linii wymiarowych, kreskowania przekrojów, linii zarysów rdzeni gwintów, osi okręgów o średnicy mniejszej niż 12 mm oraz innych osi przedmiotów o wymiarze mniejszym niż 12 mm;
  • Linia ciągłą gruba służy do rysowania widocznych krawędzi i wyraźnych zarysów przedmiotów w widokach i przekrojach;
  • Linia ciągła bardzo gruba służy do rysowania połączeń lutowanych i klejonych;
  • Linia kreskowa cienka służy do rysowania niewidocznych krawędzi i zarysów przedmiotów;
  • Linia punktowa cienka służy do rysowania osi symetrii i śladów płaszczyzn symetrii, osi okręgów o średnicach ponad 12 mm oraz innych osi przedmiotów o wymiarze ponad 12 mm;
  • Linia dwupunktowa cienka służy do rysowania skrajnych położeń części ruchomych, linii gięcia przedmiotu przedstawionego w rozwinięciu, linii osi ciężkości;
  • Linia dwupunktowa gruba służy do rysowania linii zaznaczających powierzchnie podlegające obróbce cieplnej lub powierzchniowej;
  • Linia falista służy do rysowania linii urwania i przerwania przedmiotów, gdy linie te rysuje się odręcznie, linii ograniczających przekroje cząstkowe;
  • Linie zygzakowate służą do rysowania tych samych linii co linia falista, gdy linie te są rysowane maszynowo. Linią tą można również wykonywać dłuższe linie urwania przedmiotów przy ręcznym rysowaniu.

Do opisywania rysunków technicznych maszynowych stosuje się pismo pochyłe zwykłe. Pismo to oparte jest na siatce rombowej o wysokości s równej grubości linii liter, cyfr i znaków. Kąt nachylenia siatki względem pionu wynosi 15°. Wysokość wielkich liter i cyfr pisma zwykłego wynosi 14s (linii siatki), zaś małych liter 10s, odstępy między literami 2s, a odstęp między wyrazami 6s. Litery i cyfry pisane jako ułamki, wykładniki potęg, indeksy itp należy pisać pismem mniejszym o jedną wielkość od przyjętej wysokości pisma.

Aksonometria

Do przedstawienia kształtów przedmiotów w sposób poglądowy (perspektywiczny), w jednym rzucie, służą w rysunku technicznym rzuty aksonometryczne. Najłatwiejsze do rysowania sa rzuty ukośne (dimetria ukośna). Odwzorowując przedmiot w jednym rzucie musimy przedstawić jego trzy podstawowe wymiary - wysokość, szerokość i głębokość. Krawędzie przedmiotu równoległe do osi Y (wysokości) i osi X (szerokości) rysujemy bez skróceń, czyli w rzeczywistych wymiarach. Natomiast krawędzie równoległe do osi Z (głębokości) skracamy o połowę i rysujemy je nachylone pod kątem 45º do pozostałych osi (osi poziomej i pionowej).

Rzut prostokątny

Rzutowanie prostokątne metodą europejską polega na wyznaczaniu rzutów prostokątnych przedmiotu na wzajemnie prostopadłych rzutniach, przy założeniu, że przedmiot rzutowany znajduje się między obserwatorem a rzutnią.

Przedmiot umieszczamy wewnątrz wyobrażalnego prostopadłościanu i wyznaczamy na jego ścianach (rzutniach) rzuty prostokątne przedmiotu. Po rozwinięciu ścian prostopadłościanu otrzymujemy układ rzutów tego przedmiotu, czyli tzw. prostopadłościan rzutni.

Poszczególne rzuty mają następujące nazwy:

  • rzut w kierunku A - rzut z przodu (główny)
  • rzut w kierunku B - rzut z góry
  • rzut w kierunku C - rzut od lewej strony
  • rzut w kierunku D - rzut od prawej strony
  • rzut w kierunku E - rzut z dołu
  • rzut w kierunku F - rzut z tyłu

Widoki i przekroje

Rzutami przedmiotów mogą być zarówno widoki przedstawiające ich zewnętrzne kształty, jak i przekroje, które pokazują budowę wewnętrzną przedmiotów wydrążonych. Przekrój powstaje przez przecięcie przedmiotu wyobrażalną płaszczyzną (płaszczyzną przekroju) i przedstawieniu na rysunku widoku części, która znajduje się za płaszczyzną przekroju. Przekrój przedstawia więc zarys figury leżącej w płaszczyźnie przekroju oraz widoczne zarysy i krawędzie przedmiotu leżące poza tą płaszczyzną.

Przy rysowaniu przedmiotów w rzutach prostokątnych stosuje się następujące zasady:

  • Liczba rzutów powinna być ograniczona do minimum niezbędnego do jednoznacznego przedstawienia kształtów przedmiotu i zwymiarowania go.
  • Przedmiot rysowany powinien być tak ustawiony wewnątrz wyobrażalnego prostopadłościanu, aby większość jego charakterystycznych płaszczyzn i osi była równoległa lub prostopadła do rzutni.
  • Rzut główny powinien przedstawiać przedmiot w położeniu, jakie ma on zajmować w rzeczywistości, widziany od strony uwidaczniającej najwięcej jego cech charakterystycznych. Wyjątkiem są długie przedmioty, których położenie jest pionowe. Można rysować je w położeniu poziomym, przy czym dolną część przedmiotu umieszcza się z prawej strony rzutu.
  • Na rysunku wykonawczym przedmiot przedstawia się najczęściej w położeniu, jakie zajmuje podczas obróbki nadającej mu najwięcej kształtów charakterystycznych.

Zarys i krawędzie widoczne widoków i przekrojów rysuje się linią grubą. Zarysy i krawędzie niewidoczne przedmiotu można rysować linią kreskową cienką, gdy nie zmniejsza to czytelności rysunku, a umożliwia uniknięcie dodatkowego rzutu. W przeciwnym wypadku należy rysować dodatkowe rzuty.

Położenie płaszczyzn przekrojów zaznacza się na rzucie na płaszczyznę do nich prostopadłą dwiema krótkimi, grubymi kreskami, nie przecinającymi zewnętrznego zarysu przedmiotu oraz strzałkami wskazującymi kierunek rzutowania przekroju. Strzałki umieszczamy w odległości 2 - 3 mm od zewnętrznych końców grubych kresek. Płaszczyzny przekrojów oznacza się dwiema jednakowymi wielkimi literami (stosuje się kolejne wielkie litery alfabetu łacińskiego z wyjątkiem I, O, R, Q, X). Litery umieszcza się obok strzałek. Nad właściwym rzutem przekroju powtarza się te litery, rozdzielając je poziomą kreską. Gdy z rysunku widać wyraźnie, w którym miejscu przedmiotu przekrój został wykonany, można w ogóle nie zaznaczać płaszczyzny przekroju.

Pola przekroju, w których płaszczyzna przekroju przecina materiał, kreskuje się liniami cienkimi.
Linie kreskowania powinny być nachylone pod kątem 45º do linii zarysu przekroju, do jego osi lub do poziomu.

Podziałka kreskowania (odległość między sąsiednimi kreskami) zależy od wielkości kreskowanego pola i może wynosić od 0,5 mm dla bardzo małych pól do 5 mm dla pól dużych.

Kreskowanie dwóch lub więcej pól przekroju na jednym rzucie powinno przebiegać wzdłuż tych samych linii prostych, natomiast kreskowanie dwóch stykających się półprzekrojów powinno być przesunięte o pół podziałki.

Kreskowanie przekrojów tego samego przedmiotu w różnych rzutach powinno mieć jednakowy kierunek i podziałkę.

Na rysunkach złożeniowych kreskowanie przekrojów stykających się ze sobą części powinno się różnić kierunkiem, a gdy to jest nie możliwe tylko podziałką.

Jeżeli pole kreskowe jest bardzo duże, to można je zakreskować tylko w pobliżu zarysu.

Rozróżnia się przekroje proste, powstałe przez przecięcie przedmiotu jedną płaszczyzną, i przekroje złożone, powstałe przez przecięcie przedmiotu dwiema lub więcej płaszczyznami. Przekroje złożone dzieli się na łamane i stopniowe.

Przekrój łamany jest to przekrój dwiema lub więcej płaszczyznami, których ślady tworzą linię łamaną o kątach rozwartych. Przekrój taki sprowadza się do jednej płaszczyzny, przy czym, gdy nie budzi to wątpliwości, części ukośne przekroju można skrócić.

Przekrój stopniowy jest to przekrój dwiema lub więcej płaszczyznami równoległymi. Na rzucie takiego przekroju przedstawia się tylko części przedmiotu leżące w tych płaszczyznach.


Ogólne zasady wymiarowania

Linie wymiarowe rysuje się linią ciągłą cienką równolegle do wymiarowanego odcinka w odległości co najmniej 10 mm. Zakończone są grotami dotykającymi ostrzem krawędzi przedmiotu, pomocniczych linii wymiarowych lub osi symetrii. Linie wymiarowe nie mogą się przecinać. Pomocnicze linie wymiarowe są to linie ciągłe cienkie, będące przedłużeniami linii rysunku. Rysuje się je prostopadle do mierzonego odcinka. Pomocnicze linie wymiarowe mogą się przecinać. Długość grota powinna wynosić 6-8 grubości linii zarysu przedmiotu, lecz nie mniej niż 2,5mm. Groty powinny być zaczernione. Długość grotów powinna być jednakowa dla wszystkich wymiarów na rysunku. Ostrza grotów powinny dotykać od wewnątrz linii, między którymi podajemy wymiar. Przy podawaniu małych wymiarów groty można umieszczać na zewnątrz tych linii, na przedłużeniach linii wymiarowej. Dopuszcza się zastępowanie grotów cienkimi kreskami o długości co najmniej 3,5mm, nachylonymi pod kątem 45o do linii wymiarowej.

Liczby wymiarowe

Na rysunkach technicznych maszynowych wymiary liniowe podaje się w milimetrach. Oznaczenie "mm" pomija się. Liczby wymiarowe umieszcza się nad liniami wymiarowymi w odległości 0,5 - 1,5mm od nich, mniej więcej na środku linii wymiarowej. Jeżeli linia wymiarowa jest krótka, to liczbę wymiarową można napisać nad jej przedłużeniem. Liczby wymiarowe powinny mieć jednakową wysokość. Wymiary powinny być tak rozmieszczone, żeby jak najwięcej z nich można było odczytać patrząc na rysunek od dołu lub od prawej strony.

Znaki wymiarowe

  • Średnice wymiarujemy poprzedzając liczbę wymiarową znakiem Ć (fi).
  • Promienie łuków wymiarujemy poprzedzając liczbę wymiarową znakiem R. Linię wymiarową prowadzi się od środka łuku i kończy grotem tylko od strony łuku.
  • Grubość płaskich przedmiotów zaznaczamy poprzedzając liczbę wymiarową znakiem x.

Podstawowe zasady wymiarowania

  • Zasada wymiarów koniecznych
    Zawsze podajemy wymiary gabarytowe (zewnętrzne).
    Wymiary mniejsze rysujemy bliżej rzutu przedmiotu.
    Zawsze podajemy tylko wymiary, które są niezbędne do jednoznacznego określenia wymiarowego przedmiotu.
    Każdy wymiar na rysunku powinien dać się odmierzyć na przedmiocie w czasie wykonywania czynności obróbkowych.
  • Zasada nie powtarzania wymiarów
    Wymiarów nie należy powtarzać ani na tym samym rzucie, ani na różnych rzutach tego samego przedmiotu.
    Każdy wymiar powinien być podany na rysunku tylko raz i to w miejscu, w którym jest on najbardziej zrozumiały, łatwy do odszukania i potrzebny ze względu na przebieg obróbki.
  • Zasada nie zamykania łańcuchów wymiarowych
    Łańcuchy wymiarowe stanowiące szereg kolejnych wymiarów równoległych (tzw. łańcuchy wymiarowe proste) lub dowolnie skierowanych (tzw. łańcuchy wymiarowe złożone) powinny pozostać otwarte, przy czym pomija się wymiar najmniej ważny.
  • Zasada pomijania wymiarów oczywistych
    Pomijamy wymiary oczywiste, dotyczące wymiarów kątowych, wynoszących 0o lub 90o, (wymiarowanie linii wzajemnie równoległych lub prostopadłych) oraz wymiary wynikające z symetryczności obiektu.

Sposoby wymiarowania

  • Wymiarowanie w układzie równoległym - polega na podawaniu wszystkich wymiarów równoległych do jednej bazy (powierzchni lub linii). Przy wymiarowaniu w układzie równoległym dokładność każdego wymiaru zależy tylko od dokładności samej obróbki, a nie zależy od dokładności innych wymiarów przedmiotu. Ten sposób wymiarowania stosuje się, gdy zależy nam na uzyskaniu dokładnego położenia pewnej ilości powierzchni przedmiotu od wybranej uprzednio bazy.
  • Wymiarowanie w układzie szeregowym - polega na wpisywaniu wymiarów równoległych jeden za drugim. Ten sposób wymiarowania stosuje się gdy zależy na dokładności wzajemnego położenia sąsiednich elementów przedmiotu.
  • Wymiarowanie w układzie mieszanym - jest połączeniem wymiarowania w układzie równoległym i szeregowym i jednoczy zalety obu tych sposobów. Dzięki takiemu wymiarowaniu, wszystkie ważne wymiary przedmiotu mogą być bezpośrednio podane, a zatem i bezpośrednio sprawdzone.
  • Wymiarowanie do baz konstrukcyjnych, obróbkowych lub pomiarowych - stosuje się, gdy zależy na podaniu na rysunku tych wymiarów, które mają bezpośredni wpływ na działanie wymiarowanej części maszynowej w zespole (wymagane luzy i wciski). Wymiarowanie odnosi się do wymaganej płaszczyzny (konstrukcyjnej, obróbkowej lub pomiarowej), która zapewni osiągnięcie najbardziej optymalnego i najdokładniejszego sposobu wykonania elementu konstrukcyjnego.

Tolerancja

Rozróżnia się:

  • Wymiary nominalne - wymiary przedmiotów podawane na rysunkach. Wymiary rzeczywiste są zawsze trochę większe lub mniejsze od wymiarów nominalnych z powodu nieuniknionych błędów wykonania.
  • wymiary zewnętrzne - długość, szerokość lub wysokość przedmiotu, średnica wałka, grubość ścianki przedmiotu wydrążonego.
  • wymiary wewnętrzne - średnica otworu, szerokość rowka itd.
  • wymiary mieszane - np. głębokość rowka. Wymiary te, w zależności od kolejności obróbki powierzchni, mają charakter wymiaru zewnętrznego lub wewnętrznego.
  • wymiary pośrednie - np. rozstawienie otworów. Wymiarów takich nie można zmierzyć bezpośrednio.

Każdy wymiar stolerowany ma dwa określone wymiary graniczne (wymiar górny B i wymiar dolny A), między którymi musi się znaleźć wymiar rzeczywisty przedmiotu. Różnica między górnym i dolnym wymiarem granicznym jest tolerancją T wymiaru. Tolerancja T jest zawsze dodatnia.

Odchyłką górną (ES - dla wymiaru wewnętrznego, es - dla wymiaru zewnętrznego) nazywamy różnicę między wymiarem górnym B i wymiarem nominalnym N.

Odchyłką dolną (EI - dla wymiaru wewnętrznego, ei - dla wymiaru zewnętrznego) nazywamy różnicę między wymiarem dolnym A i wymiarem nominalnym N.

Polem tolerancji określamy obszar zawarty pomiędzy wymiarami granicznymi, a między wymiarem nominalnym, wymiarami granicznymi, tolerancją i odchyłkami zachodzą następujące zależności:

A = N + EI    lub    A = N + ei
B = N + ES    lub    B = N + es
T = ES - EI    lub    T = es - ei    albo    T = B - A

Przykłady oznaczania tolerancji wymiarów przedstawione są na poniższym rysunku.


Bibliografia: